U institucijama za energetsku efikasnost podsjećaju da je energija koja svakodnevno sa sunca padne na zemlju oko 14.000 puta veća od cjelokupne potrošnje čovječanstva. U mediteranskim oblastima, solarni sistemi mogu obezbijediti potrebe za toplom vodom i u znatnoj mjeri za grijanjem, a hoteli ili javne ustanove mogu instalirati sisteme ne samo za sanitarnu toplu vodu ili zagrijavanje prostora, već i za proizvodnju električne energije iz solarne.

Ono bez čega nije moguće govoriti o korišćenju solarne energije je i osavrenjena gradnja koja racionalizuje potrošnju energije kroz niskoenergetske, pasivne i nulte objekte. Na primjer, niskoenergetska kuća (termički dobro izolovana, sa podnim ili zidnim grijanjem i solarnim kolektorima) može u potpunosti obezbjediti toplotu neophodnu za grijanje svog prostora i vode.

U publikaciji Savremeni izraz tradicionalnih kuća u Crnoj Gori, arh. Nebojša Adžić podsjeća da se korišćenjem sunčeve energije u kućama potrošnja može smanjiti za 70 – 90%. Za grijanje klasično gradjenih objekata (bez posebne izolacije) u Crnoj Gori danas se troši 200 – 260 kWh/m2 godišnje. Ako bi se primijenio evropski prosjek ugradnje izolacije, ostvarila bi se uštede i do 100%, napominje Adžić. „Kako energetska potrošnja za grijanje i kondicioniranje vazduha predstavlja najznačajniji dio energetske potrošnje u zgradama, članice EU su propisale količine toplote koje se po m2 stambene površine smiju potrošiti za grijanje, a iznose 80 – 120 kWh/m2 godišnje, sa tendencijom smanjenja do 60 kWh/m2 godišnje.

Medju svojim ciljevima do 2020. godine EU je propisala povećanje energetske efikasnosti i smanjenje potrošnje energije za namanje 20%, kao i povećanje udjela obnovljivih izvora energije na 20% ukupne potrošnje primarne energije. Da nije riječ samo o procentima na papiru, dokazuje primjer bavarskog sela Wildpoldsried koje proizvodi 321% više energije nego što mu je potrebno.

Ovo nije postignuto preko noći – projekat se razvija od 1997. i danas je devet javnih objekata opremljeno solarnim panelima, kao i 190 seoskih kuća. Izgradjeno je četiri peradjivača biogasa i instalirano sedam vjetrenjača. Sa manje od 3,000 stanovnika, Wildpoldsried na ovaj način generira zaradu od oko 4 miliona EUR godišnje.

Jedan od primjera je priobalje oko Sv. Stefana koje po inerciji mnogi nazivaju ”najekskluzivnijim dijelom Crnogorskog primorja”. Osim što je njegova nekadašnja vizuelna jedinstvenost narušena divljom gradnjom, ona za posljedicu ima i konkretne štetne posljedice po ekologiju mora: godinama se, naime, na lijevoj svetostefanskoj plaži izlivaju fekalije, jer ekipe vodovoda tehnički ne mogu da na kanalizacioni sistem prikopčaju četiri višespratne zgrade.

Prema riječima mještana, te zgrade imaju septičke jame na samoj plaži koje se tokom noći prazne ispuštanjem fekalija u more. Njihovi pozivi inspekcijama, medjutim, nikada nisu rezultirali kaznama za takve prekršioce, a u gradskom Vodovodu kažu da je dugoročno rješenje moguće postići jedino izgradnjom staze lungo mare.

Ova crna ekološka tačka na Budvanskoj rivijeri nije od juče – posljedica je neplanske izgradnje tokom poslednje decenije, kada je do pjene od mora izgradjeno dvadesetak višespratnica, koje u najvećem procentu nisu priključene na kanalizacionu mrežu. Svetostefansko naselje Šumet tako je jedno od navećih divljih gradilišta koje još uvijek čeka urbanističko “uklapanje”, što je u našim uslovima uvijek do sada rezultiralo samo legalizacijom stanja na terenu.

Ni primjer Sv.Stefana ili afere Zavala, kao ni mnoge druge slike nepopravljive devastacije duž Budvanske rivijere, nisu nam dovoljan nauk – u avgustu je usvojen Detaljni urbanistički plan Budva Centar kojim se predvidja izgradnja višespratnica uz samo more, pa će i legendarna plaža Mogren, nekada poznata po pješčanim uvalama u zelenoj oazi, dobiti u svom neposrednom zaledju betonske kutije za stanovanje.

Evropska Unija je objavila smjernice Strategije biodiverziteta za narednih deset godina, čiji ciljevi nisu značajni samo za zaštitu vrsta, staništa i očuvanja prirodnih ljepota, već i za ekonomiju kontinenta. Prema nalazima studije TEEB, vrijednost globalnih biznisa koji počivaju na investiranju u biodiverzitet procjenjuje se na oko 6 triliona dolara do 2050. godine.

Strategija biodiverziteta EU do 2020. fokusira se na 6 prioritetnih ciljeva: puna primjena EU zakona u očuvanju biodiverziteta, bolja zaštita ekositema i povećanje korišćenja zelene infrastructure, održivi razvoj poljoprivrede i šumarstva, bolje upravljanje ribljim resursima, veća kontrola invazivnih vrsta, i veće učešće EU u rješavanju globalnih problema biodiverziteta. Kako to izgleda u brojkama pročitajte ovdje.

Kada je riječ o zaštiti mora Evrope, EU bi trebala uskoro usvojiti i novu “ribarsku politiku za budućnost”, koja će se primjenjivati od 2013. godine. Dosadašnji odnos prema ribarstvu je ocijenjen kao katastrofalan jer prijeti nestankom 128 od 136 komercijalnih ribljih vrsta koje se love u vodama Evropske unije. U Sekretarijatu za pomorske poslove i ribarstvo kažu da je danas 75 posto ribljih jata prelovljeno, dok trećini prijeti izumiranje. Ribari preživljavaju zahvaljujući subvencijama, a dvije trećine ribe za ishranu se uvozi iz zemalja van EU. Što su rješenja?

Predlaže se zabrana odbacivanje ulova (koja danas iznosi čak oko 60 posto) i razvoj akvakulture. Kako je riblji fond javno vlasništvo, države članice dijelit će ribolovne koncesije vlasnicima ribarskih brodova. Ribari bi i dalje dobijali podsticaje, ali samo za povećanje sigurnosti brodova, smanjenje potrošnje goriva, prenamjenu plovila za turizam ili skupljanja plastičnog otpada iz mora.

Evropska Komisija računa da bi ove promjene trebale da uvećaju riblji fond za 70%, ulov za 17 % , a da bi se vrijednost ribarske industrije povećala za čak 90 % ili 2,7 milijardi EUR.

Izvor: eu.ec / Foto: public domain

Strategija podsjeća da se istrebljenje vrsta dogadja najčešće kao posljedica ljudskih aktivnosti i procjenjuje se da se ono odvija 100 do 1,000 puta brže nego prirodnim odabirom.

Prema podacima FAO, 60% svjetskih ekosistema su degradirani ili se koriste neodrživo; 75% ribljih fondova je prelovljeno ili izlovljeno u značajnoj mjeri, a 75% genetski različitih poljoprivrednih usjeva je izgubljeno od 1990.

Svake godine se raskrči oko 13 million hektara tropskih šuma. 20% koralnih grebena u svijetu je već nestalo, dok će 95% preostalih biti u opasnosti od uništenja do 2050. ako se ne preduzmu hitne mjere za njihovu zaštitu od klimatskih promjena.

Stanje samo 17% habitata i vrsta, te 11% ključnih ekosistema koji su zaštićeni u EU, ocjenjuje se pozitivno. Zato su u martu prošle godine evropski lideri priznali da cilj o zaštiti biodiverziteta u EU koji su postavili 2001. godine nije postignut i pored uspostavljanja najveće svjetske mreže zaštićenih područja Natura 2000.

Nakon širokih konsultacija, u kojima su učestvovali svi – od gradjana do naučnika, EU je usvojila nove ciljeve i aktivnosti koje će sprovesti u cilju zaštite biodiverziteta do 2050. godine.

U prvih deset godina, do 2020. kao cilj je označeno zaustavljanje uništavanja biodiverziteta i degradacije svih habitata i vrsta koji su pod zaštitom evropskih zakona. Takodje, ekosistemi moraju biti unaprijedjeni i održavani uspostavljanjem zelene infrastrukture i obnavljanjem najmanje 15% degradiranih ekosistema.

Vizija koju EU želi ostvariti do 2050. je zaštićen biodiverzitet i ekosistem kontinenta što će doprinijeti dobrobiti ljudi i ekonomskom prosperitetu.

Cjeloviti dokument Strategije pročitajte ovdje.
Izvor: ec.europa.eu

Za 2010. godinu je Evropski zeleni grad bio Stockholm koji se naziva i “Venecija sjevera” jer je 10% njegove površine prekriveno vodom. A voda je u Stockholmu tako čista da se može jesti riba ulovljena u gradskom centru.

Grad koji se prostire na 14 ostrva ima holističku viziju koja za svojih 800,000 stanovnika kombinuje izgradnju sa održivim razvojem. Osim što je drastično smanjio buku, realizovao program za čiste vode i uveo integrisani sistem za zbrinjavanje otpada, evo zašto je Stockholm dobio titulu zelenog grada Evrope:

- Oko 95 % stanovnika živi na manje od 300 m udaljenosti od zelenih oblasti, a samo u gradskom centru je 12 000 drveća,

- Oko 40% grada čine parkovi i rekreativne zone, a unutar gradskih granica postoji sedam rezervata.

- U okolini grada je više od dvadeset rezervata prirode i nacionalni park, kao i 24 plaža.

- Transportno zagadjenje je na niskom stepenu zbog toga što svi vozovi i autobusi koji saobraćaju unuta gradskih granica koriste obnovljiva goriva.

-Od 1990. emisija štetnih gasova je smanjena za 25 %, a plan do 2050. je da grad prestane koristiti fosilna goriva.

- Svaki stanovnik Stockholma godišnje reciklira prosječno 95 kg otpada.

- U gradu postoji 2 700 kompanija “čiste tehnologije”.

Najbolji primjer filozofije održivog razvoja Stockholma je naselje Hammarby Sjöstad (biće završeno 2015.) koji posjeduje sopstveni eco-friendly sistem za energiju, vodu i otpad, a njegova cjelokupna izgradnja je uslovljena propisima energetske efikasnosti. Svaki stanovnik ovog naselja je dio ekološkog lanca jer se selektirani otpad koristi za proizvodnju struje, zagrijavanje ulica, ali i jezerske vode.

Nakon Stockholma, Evropski zeleni gradovi biće u naredne tri godine Hamburg (2011), Vitoria-Gasteiz (2012) i Nantes (2013).

Izvor: ec.europa.eu

„Za mene je bilo čudno što imate toliko sunca, a niko ga ne troši!“, kaže Konstantin Skornjakov iz Rusije koji je odlučio da u Baru pokrene biznis prodaje solarnih kolektora i preseli se u Crnu Goru.

„Koristeći solarnu energiju ne samo da se može uštedjeti novac već i prirodni resursi“, priča ovaj poduzetni rudarski inženjer koji se čudi i kako nismo primjer vidjeli u nekoj od država Mediterana – Grčkoj ili Turskoj na primjer- gdje je svaki krov pretvoren u „bojler“!

Skornjakov je računicu za svoj biznis u Crnoj Gori vidio u računici da je prosječnoj familiji potrebno mjesečno izmedju 30 i 40 EUR za zagrijavanje vode. Uz cijenu kolektora od 400 EUR i plaćanje montaže, ugradnja najjeftinijeg kolektora dovoljnog za četvoročlanu porodicu košta oko 550 EUR, pa će novac uložen u ovaj način zagrijavanja vode biti isplaćen već za godinu i po dana.

Podsjetimo, ovog aprila je u našoj zemlji usvojen Zakon o energetskoj efikasnosti koji primjenjuje nova pravila za izgradnju i sertifikovanje novogradnje, a primjenjivaće se od maja naredne godine. U medjuvremenu, u Budvi i Podgorici su lokalne vlasti propisale olakšice za investitore čiji objekti koriste obnovljive izvore energije. Tako su komunalije za svaki kvadratni metar kolektora za obnovljive izvore energije jeftinije od 100 do 200 EUR.

Zvanični podaci govore da je sa sunčevim zračenjem od 1.600 kWh po metru kavadratnom godišnje (ekvivalent sagorijevanja 200 kubnih metara zemnog gasa) Crna Gora je u vrhu evropskih zemalja po potencijalima za solarnu energiju.

Prema podacima nadležnog ministarstva, investicija solarnog sistema po metru kvadratnom u Crnoj Gori je od 400 do 700 EUR, što prosječno košta 1.500 do 3.500 EUR. Pri sadašnjoj cijeni, potencijalne godišnje uštede po domaćinstvu se procjenjuju na 300 do 350 EUR, što znači da bi se investiranje u solarne kolektore isplatilo u periodu od pet do deset godina.

„Protomajstor je u srednjem vijeku klesao i nadzirao gradnju, imao obavezu da preda „ključ u ruke“ svom naručiocu nakon čega bi bio isplaćen. Već od 16. vijeka arhitekte preuzimaju projektovanje, a zanat protomajstora gubi smisao jer ga nasljedjuju majstori“, kaže Vujotić i objašnjava otkud ljubav prema kamenu.

„Prva igračka djeteta je kamen, kroz život kamenom gradimo, a na kraju nas kamen i prekrije“.

Nekada je, podsjeća, klesarima trebala najmanje decenija da bi dobili orudje za njegovu obradu.

„Jedan šegrt je morao da provede u kamenu deset godina da bi od svog mastora dobio alat, a to je bio jedan šestar, uglomjer, nekoliko čekića i dlijeto, i tako bi postajao protomajstor. Stolari su čak dvanaest godina morali izučavati zanat, ali zato i danas njihove rukotvorine vidimo po Italiji, Grčkoj, Provansi“.

Vujotićevo graditeljstvo je neobično i po tome što kao materijal često koristi već obradjene i iskorišćene kamene i drvene materijale. Tako se kamen nekadašnje vojne kasarne u Podgorici izgradjene 1903. našao u mnogim novim zdanjima čiju je rekonstrukciju radio Vujotić.

„U ovoj ekspanziji gradjevinarstva mnogo starih kuća je srušeno; pokušavao sam vlasnike da ubijedim da kuće ostave u izvornom gabartu medjutim,  svako je željan četiri etaže, svako je željan više kirija. Ogroman broj starih kuća je porušen, time i mediteransko arhitektonsko nasljedje, ali svaki kamen se može ugraditi ponovo“.

Objekti koje rekonstruiše ili gradi Vujotić mediteranskog su lika. Može li se CG oduprijeti graditeljskom primitivizmu koji odlikuje novogradnju?

„Teško, ali postoji mogućnost da se destrukcija makar zadrži na ovom nivou. I da se edukacijom i uticajem države na vlasnike tih objekata nešto spasi. Ako gradjanin Budve ima staru kamenu kuću, i dobije mogućnost višespratne nadogradnje, on će je porušiti. Ali, ako država kaže – imaćeš poreske olakšice i mogućnost da naplatiš svoju sobu tri puta više nego ostali jer će to biti arhitektonski ekskluzivitet, on će se dobro zamisliti. Dakle postoje modusi kojima bi se moglo sačuvati preostalo mediteransko graditeljsko nasljedje na našem jugu. Pitanje je samo da li ćemo ih primijeniti“.

Skup u Japanu je zato završen novim planom o zaštiti biodiverziteta u narednih 10 godina, i rokom od dvije godine tokom kojih države treba da nadju izvore za njegovo finansiranje. Dogovoreno je da se do 2020. godine zaštiti 17% kopna i 10% okeana, čime je odaslata poruka da zaštita zdravlja planete ima mjesto u medjunarodnoj politici i da su se države spremne udružiti u zajedničkom cilju. Medjutim, ovim nisu zadovoljni naučnici i organizacije za zaštitu prirode koji podsjećaju da je već zaštićeno 13% kopna i 10% okeana, te da mnoge siromašne zemlje ne mogu naći izvore za finansiranje ovih ciljeva. Astronomske cifre izgledaju nedostižne posebno ako se sjetimo da su se zemlje svijeta ranije obavezale da će godišnje izdvojiti oko 100 milijardi dolara za klimatske promjene do 2020.godine.

Na konferenciji je EU predstavila svoju strategiju strategije biodiverziteta koja će biti završena do kraja godine, a neki od njenih ključnih elemenata su: istrebljenje vrsta u EU se ne dogadja tako brzo kao u drugim djelovima svijeta, ali je procenat ugroženosti velik – istrebljenje prijeti 25 % morskih i 15 % kopnenih sisara, 22 % vodozemaca i 21 % reptila. Velikim dijelom ribarskih resursa se još uvijek ne gazduje na održiv način, a oko 88 % morskih vrsta su prelovljene.

Evropa ne može sopstvenim kapacitetima zadovoljiti potrebe konzumenata pa se jaz izmedju potražnje i proizvodnje konstantno uvećava od 1960.

Mnogi ekosistemi su degradirani, a uticaj klimatskih promjena tek počinje da postaje očigledan. Ono što se trategijom ocjenjuje pozitivno je napredovanje mreže Natura 2000 pod čiju je zaštitu do sada stavljeno 18 % teritorije EU.

Medjutim, u oblasti zaštite mora postignut je orgraničeni napredak.

To potvrdjuje i studija UN koja upozorava da su morski ekosistemi u velikoj opasnosti jer okeanima prijete zagadjenje, pretjeran izlov ribe i klimatske promjene. Predvidja se da će u ribarstvu prevladavati sitna riba na dnu lanca ishrane, te da će do 2100. godine povećanje temperature mora izazvati uništenje koralnih grebena. Ukoliko se ne poduzmu efikasne mjere u smanjenju posljedica klimatskih promjena, morskim ekosistemima prijeti bujanje algi, trovanje ribljeg svijeta i morskih organizama.

Stručnjaci posebno upozoravaju na problem balastnih voda koje brodovi ispuštaju na otvorenom moru, ali često i u blizini kopna, ostrva ili zaliva, ukoliko ne postoji efikasna kontrola. Balastne vode su zapravo more koje brodovi uzimaju na jednom dijelu svijeta, a ispuštaju na drugom kako bi osigurali stabilnost plovila na moru; no time prenose i organizme iz domicilnog mora koje mogu biti invazivni za novo stanište.

Svijetu zato prijete drastični financijski gubici u oblasti turizma i ribarstva ukoliko se ne preduzmu konkretne mjere za očuvanje morskih ekosistema, upozoravaju UN.

“Ovi propisi nas trebaju usmjeriti na mudro planiranje i korišćenje investicija, bez čega se dugoročno uništavaju naši resursi, i cijela planeta”.

Koliko evropski zakoni o zaštiti životne sredine i biodiverzitetu mijenjaju odnos zemalja članica prema toj oblasti, pitamo ornitologa iz Slovenije Boruta Rubiniča. “Prije ulaska Slovenije u EU sam bio bliže poziciji euroskeptika. Medjutim, sada uvidjam da nam je to donijelo mnogo pozitivnih pomaka, posebno u oblasti zaštite prirode”.

Medju uslovima za prijem zemlje u EU je definisanje Nature 2000, ekološke mreže koja čini osnovu zaštite prirode u EU. “Po mišljenju struke, to je najjače oružje koje, ako se primijeni na način kako to propisuje EU, postaje efikasno pravno orudje u rukama zaštitara prirode”.

U Hrvatskoj, kojoj predstoji zatvaranje poslednjih pregovaračkih poglavlja za prijem u EU, privodi se kraju i definisanje mreže Natura 2000. Njene propise moraće poštovati mnogi – od urbanista do proizvodjača, podsjeća Andrea Štefan iz WWF-a Hrvatske.

“Natura2000 je sve više prisutna u Hrvatskoj i to najprije osjećaju investitori i izradjivači prostornih planova, zapravo svi oni koji se bave poslom koji je u dodiru sa prirodnim okruženjem. Oni moraju znati na koji način su odgovorni za moguće uticaje na prirodu i njenu zaštitu, bez obzira da li se bave uvozom zaštićenih vrsta, da li proizvode cipele i torbe, ili se bave stočarstvom, tunogojilištima i sl.”.

Ekologija dobija svoje mjesto i na univerzitetima u regionu – Nataša Crnković studira ekologiju i zaštitu životne sredine u Banja Luci, i u Brisel nikada ne putuje avionom, već autobusom. Iz zelenih razloga.

“Ljudi kažu – ma hajde, još si mlada, promijenićeš ti prevozno sredstvo… a ja u stvari pokušavam da kod sebe promijenim ishranu, način putovanja, uopšte ophodjenje prema prirodi”, kaže Nataša koja će za par mjeseci diplomirati. Iako je već imala ponude za posao u državnim institucijama, kaže da nastavlja da se za zeleniju budućnost zalaže kroz nevladin sektor.

“Za sada ne vidim sebe u državnim institucijama. Želim mijenjati stvari, a to u sadašnjem političkom sistemu kakav trenutno vlada u BiH ne mogu, mislim da za to imam više mogućnosti sa nevladinim organizacijama. Ipak, ne vidim sebe van Bosne i Hercegovine. Svjesna sam da imamo dosta problema, ali hoću da budem ta koja će promijeniti neke stvari u svojoj zemlji”.

EEA je dala i konkretan primjer time što je fasadu svoje zgrade prekrila sa 5,000 biljaka u obliku evropskog kontinenta. Time želi poručiti da urbanizacija ne mora nužno biti prijetnja biodiverzitetu u gradovima.

Od nastanka života na zemlji, biljke i životinje su tijesno povezane sa svojim prirodnim staništima. Održanje tih vrsta ne zavisi samo od njihove sposobnosti da se adaptiraju već i da kohabitiraju. Gradovi, kao stanište mnogih vrsta, predstavljaju ekosistem u kojem žive tri četvrtine Evropljana, pa ljudska djelatnost, prije svega trošenjem prirodnih resursa, prouzrokuje do sada najveću prijetnju globalnom biodiverzitetu.

Kada ocjenjuju kvalitet života u gradovima, Evropljani medju najvažnijim kriterijumima izdvajaju količinu zelenih površina koja im je na raspolaganju za rekreaciju i odmor, pa stručnjaci pri razmatranju povećanja zelenih površina u urbanim centrima sve više “razmišljaju vertikalno”.

Vertikalni vrtovi nisu nov koncept ali je danas njihova funkcija složenija nego nekada. Viseći vrtovi Babilona su vjerovatno bili izgradjeni kako bi se dobilo više hrane i uljepšao izgled, ali se danas koriste i za izolaciju zgrada, apsorbciju buke i smanjenje prašine. Ovo su samo neki od primjera evropskih “visećih vrtova”.