Većina njih biće tradicionalni „Aman junkie“ gosti koji širom svijeta borave u hotelima te singapurske kompanije, a o konceptu odmora koji promoviše ovaj hotelski brend govore i naše fotografije: boje i materijali odražavaju ugodjaj nekadašnjeg paštrovskog ribarskog sela – od udobnih tonova i minimalističke dekoracije do upotrebe prirodnih materijala, prevashodno drveta i kamena.

Suprotno onome što se u Crnoj Gori najčešće podrazumijeva pod „ekskluzivom“ (gužva, stotinjak decibela, pozlaćene kvake i ogromna zdanja), u hotelu Sveti Stefan najavljuju da će brendirati odredište koje nudi potpuni relaks, u mirnom, elegantnom okruženju prirodnog ambijenta. Tome u prilog i činjenica da će na Svetom Stefanu boraviti najviše 108 gostiju, o kojima će brinuti izmedju 300 i 500 zaposlenih.

Vrste objavljene u istraživanju nalaze se u globalnoj bazi podataka Ocean Biogeographic Information System (OBIS). U bazi je 30 MILIONA zabilješki i više od 800 pojedinih baza podataka iz različitih institucija širom svijeta.

U studiji se može pročitati da su vode Australije i Japana, sa pojedinačno oko 33.000 vrsta organizama, daleko biološki najraznolikije. Slijede ih vode oko Kine, Sredozemno more i Meksički zaliv, što daje popis 5 morskih staništa s najraznolikijim vrstama dosad poznatima čovjeku.

U prosjeku, čak petinu vrsta čine rakovi koji, zajedno s mekušcima i ribama, sačinjavaju polovinu svih poznatih vrsta u 25 regija.

Ribe čine 28% svih vrsta tropskog dijela zapadnog Atlantika i jugoistoka SAD-a, a samo 3 do 6% voda Arktika, Antarktika, Baltika i Mediterana. Trenutno titulu “kosmopolita” medju ribama nosi Chauliodus sloani, koja živi u četvrtini svih okeana i mora svijeta.

Broj jedinstvenih, endemskih vrsta koje nećete naći nigdje drugdje u svijetu najveći je u regijama Australije i Novog Zelanda, Antarktika i Južne Afrike. Endemi čine čak polovinu svih morskih vrsta Novog Zelanda i Antarktika, te četvrtinu australijskih i južnoafričkih morskih vrsta.

Mediteran nosi titulu mora sa najviše invazivnih vrsta – u ovom dijelu svijeta zabilježeno je čak preko 600 invazivnih vrsta, ponajviše mekušaca, rakova i riba. Najveći broj vrsta u Mediteran je došlo iz Crvenog mora preko Sueskog kanala. Census of Marine Life najavljuje da će u oktobru iznijeti konačnu procjenu o broju svih morskih vrsta poznatih nauci, čiji broj će prema očekivanjima naučnika preći 230.000.

Jedna od učesnica projekta je Nancy Knowlton sa Instituta Smithsonian, autorka knjige “Citizens of the Sea: Wondrous Creatures from the Census of Marine Life”: “Na kraju svega, shvatamo da je većina morskih organizama i dalje bezimena, a njihov broj je nepoznat. No ovim ne priznajemo poraz. Okean je toliko velik da i nakon 10 godina napornog rada imamo samo natruhe informacija o tome što se tačno nalazi u morskim vodama. No to je zaista važan i impresivan početak.”

Izvori : Eureka Science News, Census of Marine Life, Biologija.com.hr
Foto: seaphotos.com

„Sjećam se cvrkuta ptica i ostrvskog cvijeća, poznatog budvanskog ljiljana kojeg su čak i botaničari zaboravili. To je ostrvo za mene neka vrsta ikone i amajlije Budve, jer je davalo samobitnost cijelom ambijentu. Čim bi stupio na ostrvo, čovjek bi se izliječio od te ljepote“, priča Antonioli.

Na Školju su se tokom vjekova organizovale gradske svečanosti, posebno za praznik Sv.Nikole, zaštitnika pomoraca. Stari spisi čuvaju sjećanje na fešte koje su u slavu ostrvskog zaštitnika počinjale služenjem mise, nakon čega je slijedila pučka gozba od brodeta, ribe s gradela, vina i rakije u izobilju do pred noć. Iz jednog od sačuvanih zapisa čitamo:

„Svaka obitelj je donijela posudje od kužine i tu se peklo jagnjadi, varila govedina i kokoši – slasti botiljerije – uprav kao svadba – i proveli smo cijeli dan ispod tende. Sofra divota je gledat. Družba veća od 200, pjevanje, zdravica do volje. Mužari gruvahu, a svježi vjetrić ladjaše naše glave od vina, položaj romantičan…“.

U čast sveca je oko 1096. godine francuski krstaš prezimenom Raimondo nakon svog povratka iz krstaških ratova na ostrvu podigao crkvicu. Kasnije je tu nastalo groblje na kojem su počivali mnogi Budvani jer je odlazak iz Starog grada u polje bilo opasno zbog raznih opsada. Taj običaj se nastavio čak do početka 19.vijeka.

Ostrvo je bilo vlasništvo budvanske vlastele do 1610, a zatim crkve Sv.Ivana Krstitelja do 1802. kada je rasprodat seljacima opštine paštrovske, najviše sela Bečići. „U vlasništvu katoličke crkve ostalo je onoliko koliko je ogradjeno zidom“, pišu arhivske knjige.

Vjerski obredi u ostrvskoj crkvici nisu se obavljali od 1940, da bi nakon više od pola vijeka, 1997. održavanjem mise ta tradicija obnovljena.

Za ostrvo je nekada bila vezana i tunja, a još se početkom nove ere u jednom od zapisa Plinija pominje da je budvanski zaliv bio toliko velik da se u njemu mogla sidriti skoro cijela rimska flota. „Iz toga se naslućuje da je tunja, koja je danas „prečica“ od Sv.Nikole do Budve, postojala kao neka brana, i da se zahvaljujući tome moglo bezbjedno sidriti brodovlje“, kaže Antonioli.

Ostrvo je tokom prošlog vijeka bilo popularno izletište ne samo Budvana već i inostranih turista, jer je predstavljalo izuzetnu ekološku vrijednost. „Na njemu je bilo drveća kojeg nećete naći drugdje. Tu još uvijek postoje četiri stabla pinusa maritima, drugdje su uništeni. Na žalost, ostala stabla su posječena zarad izgradnje , pa ove preostale bi trebalo zaštiti“, upozorava Antonioli, koji smatra da bi trebalo sačuvati ostrvo kao ekološku cjelinu nemjerljive turističke vrijednosti.

No, kolika je danas nebriga za Školj, vidi se i po tome što niko nema tačan podatak o postojanju jelena lopatara i muflona koji su na ostrvo doneseni sa Briona osamdesetih godina prošlog vijeka. U Lovačkom društvu Primorje, koje gazduje nad oko pet hiljada hektara zemlje, daju o tome kontradiktorne procjene, od onih da su životinje poslednjih godina potpuno istrijebljene, pa do tvrdnji da su na ostrvu nedavno vidjeni i jeleni i mufloni. No logično je da bi se za tri decenije, da nije bilo krivolova, ove životinje na ostrvu razmnožile i da bi, zahvaljujući ostrvskoj konfiguraciji i vrsti rastinja, bile lako vidljive čak iz barke.

Ostrvo se i medijski degradira uništavanjem njegovog viševjekovnog imena. Zbog nepoznavanja i nepoštovanja kulture i tradicije budvanskog nasljedja, mediji za ostrvo koriste imena nekih dalekih ostrva koji nemaju mnogo veze s Jadranom ili mediteranskim toponimima.

„Ljudi koji ne poznaju ovaj kraj zovu ostrvo Havaji, što je nonsens, ono je oduvijek bilo ostrvo Sv.Nikola, ili Školj, kako su mu tepali mještani“, podsjeća Antonioli.

(foto: Ante Urban)

Peraštani su se zavjetovali da će na hridi podići crkvu, pa su odlučili stvoriti ostrvo. Tako su pomorci na svojim jedrenjacima donosili kamenje koje bi bacali na mjestu hridi, a da bi sačuvali ostrvo kamenje se moralo stalno dodavati, pa se taj običaj održao do danas kroz Perašku fašinadu. Zato se svakog 22. jula tradicija nastavlja ukrašenim peraškim barkama kojima se do Gospe donosi kamenje i baca oko ostrva.

Marija Mihaliček bilježi da je današnji oblik Gospe od Škrpjela nastao nakon zemljotresa 1667. kada je oslikan po zamisli barskog nadbiskupa Andrije Zmajevića. Crkva je jednobrodna, njena glavna fasada ima barokni portal ukrašen trougaonim zabatom, sa rozetom. Jedinstveni okrugli zvonik izgradjen je u 18. vijeku od korčulanskog kamena, a terasu je podigla porodica Smekja. Tu je i kuća za svećenika sa kulturno istorijskim i pomorskim zbirkama, amforama i zavjetnim slikama, kao i nekadašnja “pomirbena dvorana” kao mjesto pomirenja medju ljudima.

U crkvi su barokne slike Tripa Kokolje s kraja 17. vijeka, vijek mladji barokni oltari od mermera, oltarska pala mletačkog slikara Franceska Fontebassa i Voja Stanića. Na Gospi od Škrpjela čuva se i kolekcija od oko 2000 zavjetnih srebrnih pločica radjenih od 17.vijeka. “Na glavnom oltaru sa dvije statue Ivana Evanđeliste i Sv. Roka, koje su rad mletačkog kipara Franceska Gaia, a ikonu Gospe od Škrpjela uradio je  Lovro Dobričević iz Kotora polovinom 15. vijeka. Peraštanin Ivan Mazarović je okovao ikonu srebrom u 18. vijeku”, zabilježeno je u peraštanskom muzeju.

Za razliku od Budve, Bara i Ulcinja, gdje gotovo da nema jedriličarskih društava, Bokelji uspijevaju da očuvaju tradiciju jedrenja kroz svojih šest klubova – “Jugole Grakalić” i Herceg Novog, jaht klub “Herceg Novi” koji se bazira na krstaškom jedrenju, “Jovo Dabović” iz Baošića, “Delfin” iz Tivta, klub katamarana “Trio Belan” iz Tivta i jedriličarski klub “Lahor” iz Kotora. Četiri od ovih šest klubova temelje se na olimpijskom jedrenju – klasama laser i rade sa djecom, stvarajući buduće jedriličare. Jedan od njihovih trenera je Ilko Klakor iz tivatskog jedriličarskog kluba Delfin.

„Imamo talente koji bi mogli biti budući šampioni i postižemo vrhunske rezultate. Igor Les je na primjer bio peti na Euro cup-u pretprošle godine, što je bio izvanredan rezultat jer je prestigao svjetskog i evropskog prvaka, i neke olimpijce. Prošle godine nije imao sreće jer su mu dva puta pucali jarboli. U Splitu je medjutim osvojio šesto mjesto na takmičenju Olimpic Week gdje je učestvovalo 22 zemlje. U klasi optimist smo osvojili državno prvenstvo Makedonije i treće mjesto na regati Jugoistočne Evrope“.

A da bi se postizali vrhunski rezultati, u jedrenje treba uložiti ne samo puno ljubavi i znanja, već i novca. Jedrilica za najmladje u klasi optimist košta više od 3,000 EUR, a klasa laser je još skuplja-jedan brod košta više od 7,000 EUR, dok u godišnja takmičenja treba uložiti još oko 30,000 kako bi se osvajale medjunarodne regate i odgojili šampioni koji moraju imati dobru kondiciju, vještinu, znanje o aerodinamici, geografiji, moraju poznavati more i kurente, ružu vjetrova.

Da bi se razvijalo jedriličarstvo, uz takmičare i trenere treba obrazovati i znalce medju sudijama. Uz pomoć kolega iz Hrvatske, jedne od nekoliko najboljih jedriličarskih zemalja na svijetu, crnogorske sudije će se u februaru obučavati u Herceg Novom. „Sudija mora da postavi regatno polje, da zna sva jedriličarska pravila kako na vodi tako van vode, mora znati voditi regatu. Osim sudija regatu prate i presuditelji na vodi koji u brzim čamcima nadgledaju što se dešava na samom regatnom polju, znači to je jedan složen i veoma kompleksan posao“, kaže Farkaš. I dok se sa državnih instanci o Crnoj Gori često govori kao o nautičkoj destinaciji, kao da se zaboravlja domaća tradicija jedrenja; a ona se ne može sačuvati samo entuzijazmom pojedinaca koji znaju da jedrenje nije samo sport već djelić mediteranske baštine i nasljedja slavnih jedara Boke poput onih kojima je svijet oplovio Ivo Visin. Pročitajte više o njegovom Putovanju oko svijeta .

O njenoj neprocjenjivoj vrijednosti govori podatak da je priobalje Luštice dugo 35 km, što predstavlja 12% crnogorske obale. Osim značajnog kulturnog nasljedja sa dvadesetak crkava, na poluostrvu rastu neki od najvećih maslinjaka u Boki, pa je Luštica poznata i po kvalitetnom maslinovom ulju. Cijenjeni su i luštički sir, pršut, vino i rakija, koji rustičnim luštičkim selima daju ukus domaće ekološke destinacije. Za ljubitelje hikinga i aktivnog odmora, na poluostrvu su zanimljiva odredišta austrougarskih fortifikacija na Rosama, Mamuli, Arzi, Krašićima, Obosniku. Iako sve ovo čini Lušticu idelanim kandidatom za ekološku ili geoturističku destinaciju, čini se da će ljepota sa fotografija naše galerije uskoro nestati pred izgradnjom sedam miliona kvadrata zemlje na kojima će nići „turističko-rezidencijalni kompleks sa osam hotela i na desetine vila, šoping centrima…kapaciteta 10,000 kreveta”.

Početak betoniranja Luštice zakupac (egipatski Orascom) najavljuje za 2011. godinu, a uloženi novac u obećanjima državnih zvaničnika dostići će milijardu EUR. No, najprije treba usvojiti novi prostorno-urbanistički plan Tivta i raščisti imovinsko-pravne nesuglasice sa privatnim vlasnicima zemlje. Osim tih sporova, mogućnost betonizacije poluostrva gotovo nikoga u Crnoj Gori ne zabrinjava, iako nezvanični nacrti njenog budućeg izgleda pretvaraju Lušticu u bezlično stambeno-turističko naselje.
I sve to po prosječnoj cijeni zakupnine od 0,88 EUR.

“Herkules” koristi multislajd sonar i ronioce na daljinsko upravljanje, a jedan dan istraživanja košta 25 hiljada dolara.

Riječ je o brodu fondacije „RPM Nautical“ sa Floride koji je prošle godine započeo istraživanje tokom kojeg su pronadjene dvije olupine antičkih brodova sa amforama. Ovo istraživanje odvija se uz saradnju Ministarstva kulture Crne Gore, američke ambasade, Regionalnog centra za obuku ronilaca i podvodno deminiranje iz Bijele, te Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kotora.

Ljubitelji podmorja pamtiće 2009. godinu po otkriću do sada najdragocjenijih hidro-arheoloških lokaliteta u Boki Kotorskoj – olupina dva rimska teretna broda, kao i rješenjem vijek duge misterije o konačnom odredištu njemačke podmornice U-72 iz Prvog svjetskog rata.

Za ta otkrića je zaslužan američki istraživački broda “Hercules” sa stručnjacima iz fondacije “RPM Nautical” (Florida), koji su saradjivali sa arheolozima kotorskog Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture. Medjutim, ova važna otkrića ukazala su na manjak arheologa-ronilaca ili centra za podvodnu arheologiju u Crnoj Gori, kao i nedostatak zaštite kulturološke riznice na dnu zaliva. Neprocjenjivom bogatstvu nedostaje ne samo zakonska, već i fizička zaštita kroz postavljanje čeličnih kaveza čime bi se mogle formirati podmorske arheološke muzejske cjeline.
Tako bi Boka postala hidroarheološki izazov za turiste-ronioce, zahvaljujući ostacima potonulih gradova, olupina brodova, amforištima. Mediji kao primjer sličnih projekata navode Hrvatsku, gdje su zaštićeni antički lokaliteti potopljenih rimskih brodova sa amforama kod Lastova, Raba, Paga, Žirja, Umaga i Rogoznice.
Poznavaoci podmorja tvrde da i crnogorski Jadran obiluje hidroarheološkim nalazištima, od Risna – gdje je ronjenje zabranjeno bez posebne dozvole, preko amforišta u blizini Gospe od Škrpjela i Gospe od Milosti, do akvatorijuma oko Svetog Marka. Poznato je, na primjer, da se kod rta Kobila nalaze ostaci turske galije iz 16.vijeka, a da u blizini Dobreča i Mamule leži austrougarski trgovački brod „Tifani”, potonuo 1917.

Mediji podsjećaju da je najatraktivija i najveća olupina u zalivu krstarica Austrougarske “Kaiser Franz Joseph I” koja je potonula u oluji oktobra 1919. godine kod uvale Cipavica, na ulazu u Boku. No, kako se ta pozicija nalazi u teritorijalnim vodama Hrvatske, za zaron na 98 metara do olupine od preko četiri hiljade tona, danas je najveća prepreka administracija.

Čekajući da Crna Gora upozna i zaštiti svoje podmorje, čini se da značaj kulturno-istorijskog nasljedja na dnu Jadrana uvidjaju prvenstveno stranci.Tako su osim Amerikanaca ove godine Boku istraživali i Italijani, koji su u projektu Adricom Star sproveli opsežna okeanografska istraživanja. Podaci o ovom do sada najvećem naučnom projektu istraživanja mora u Crnoj Gori biće prezentovani početkom 2010.

“Naša uniforma je iz XII vijeka, porijeklom iz Španije i Italije. Mornarica je bila bratovština Svetoga Nikole, kao jedna vrsta sindikata pomoraca koji su primarno pomagali porodicama svojih nastradalih članova”, kaže Gudelj.

Tokom vremena bratovština je stekla i odredjenu izvršnu i vojnu vlast u gradu, podsjeća admiral Bokeljske mornarice Miloš Milošević: “O tome govori podatak iz XV vijeka, iz vremena Venecije, kada je ista osoba bila gastald (predsjednik mornarice Sv. Nikole) i amiraglio (lučki kapetan). Tada je bila velika opasnost da Kotor padne u turske ruke, pa je Venecija htjela da iskoristi pomorske potencijale Boke i da svaki trgovački brod sa odredjenim naoružanjem pretvori u ratni brod. Otuda i potreba za objedinjavanjem ove dvije, u to vrijeme, veoma važne pozicije u gradu Kotoru.”

Kustos Pomorskog muzeja Petar Palavestra opisuje veličinu i važnost brodova za srednjevjekovni Kotor: ” Recimo galija grada Kotora iz XVI vijeka se zvala Sveti Tripun, i imala je preko 200 veslača, odredjeni broj mornara, strijelaca, a komandant te galije bio je gradski plemić. Jedno vrijeme su se u ruke Bokeljskoj mornarici predavali i ključevi grada, pa je čak imala pravo da pomiluje osudjene”. Poznato je i da je Kotorska mornarica imala najvažniju ulogu u sticanju povlastica u mediteranskim lukama i oslobadjanju od carinskih i drugih dažbina, a posebno u dobijanju prava na stalno pristanišno mjesto i tržišni prostor .

Danas Bokeljska mornarica nastupa u tradicionalanoj nošnji sa starinskim oružjem, u kolu srednjevjekovne simbolike. Joško Gudelj nabraja kojim datumima se igra kolo na trgu ispred kotorske katedrale-bazilike: “Okupljamo se povodom Dana Sv. Tripuna, povodom Oslobodjenja Kotora, na Dan pobjede Peraštana nad Turcima, a često putujemo i u Austriju, Italiju, Sloveniju, gdje su ljudi oduševljeni našim kolom od dvanaest figura – izvodimo figure veriga, konopa, sidra, pa onda u kolo udju zastave, oficiri Bokeljske mornarice, admiral, mali admiral.”

2009. godina bila je u znaku obilježavanja dvanaest vjekova postojanja Bokeljske mornarice, uz organizovanje naučnih skupova i promocija, te najavu nove monografije bratovštine.
(foto: bokeljskamornarica.org)

Ubrzanom prodajom crnogorske zemlje poslednjih godina, javljale su se i ideje o izgradnji golf terena, ali je za sada je sve ostalo samo na zamislima.
Medju onima koji kažu da bi se golf tradicija mogla obnoviti na ovim prostorima je američki arhitekta Michael Hurdzan, koji projektuje terene s akcentom na ekološku dimenziju.

“Treba znati da su od 60-ih i 70-ih godina prošlog vijeka golf tereni postali primjeri brige za životnu okolinu. Golf omogućava očuvanje biodiverziteta jer je riječ o velikim otvorenim prostorima koji mogu biti habitat za divlje životinje, ako su odgovarajuće projektovani, izgradjeni i održavani. Tu možemo njegovati ili naseliti vrste kojima je taj predio prirodno stanište, možemo se osloboditi invazivnog rastinja, tako da golf tereni mogu predstavljati veoma zaštićeno prirodno okruženje”.

Hurdzan je obišao lokacije na crnogorskom jugu koje se pominju kao potencijalni prostori za izgradnju golf terena.

“Dobra lokacija je ona pored aerodroma Tivat, to je dobar komad zemlje po razumnoj cijeni. A vidio sam i neke brdovite lokacije, poput one na brdu Spas iznad Budve, koja je suviše strma za golf teren”. No, bez obzira na slične ocjene, Spas je spreman za izgradnju, vidjećemo da li golf terena, kako se najavljuje, ili stanova za tržiste, kako se špekuliše.

Veći dio brda danas je u vlasništvu počasnog belgijskog konzula Žan Luk Dumortijea, a raniji vlasnici, koji medjusobno vode sudski spor zbog te prodaje, iz medija su saznali da je Spas upisan u Centralni registar zaštićenih područja.

Od 1968. godine, 130 hektara Spasa ima status spomenika prirode kao prirodno stanište rijetke mediteranske biljke Euphorbia dendroides (drvenaste mlječike). Danas, medjutim, mlječika je sa Spasa gotovo nestala usljed gradjevinskih radova i požara koji je raskrčio brdo pred dolazak bagera.

Nad kamenim domovima seoskih familija, starim mlinom, kanonikom i domom kulture, izdiže se crkva Sv.Marije iz XIV vijeka, i vidik koji preko tivatskih ostrva i Boko-kotorskog zaliva seže do otvorenog mora. Kulturno-zavičajno društvo “Napredak” svake prve subote u avgustu okuplja na njegovom platou mještane i prijatelje Gornje Lastve, uz kolo Bokeljske mornarice, večeri klapske pjesme i izložbe u starom mlinu. U vjekovnim maslinjacima organizuju se arhitektonske radionice, a oživljava se i nekada slavna škola gornjolastvovskih klesara.

Udaljena tri kilometra od Jadranske magistrale, na 300 m nadmorske visine, Gornja Lastva je idealna destinacija za ljubitelje šetačkih i biciklističkih tura. Uredjene i markirane staze povezuju ovo selo sa masivom Vrmac i njegovim arheološkim i kulturno-istoijskim lokalitetima kao što su naselje Pasiglav, ilirska naselja, tumulusi i austrougarske tvrdjave.

Gornja Lastva je omiljeno odredište i za sve turiste koji ljetnje vreve žele zamijeniti hladovinom maslina i mirom seoskog popodneva. Ovo je dom porodice Andjelka Stjepčevića, koja svoje gostoprimstvo uvijek začini domaćim vinom, smokvama i rakijom, priganicama s medom. Unutrašnjost kuće čuva izvorni enterijer, obogaćen porodičnom etnološkog zbirkom.
U Gornjoj Lastvi još uvijek stanuje Mediteran.